رودخانه‌ای به نام زمان

شب‌هنگام، وقتی چراغ‌های شهر یکی‌یکی خاموش می‌شوند و آسمان آرام بر فرازمان گسترده می‌شود، زمان حس دیگری پیدا می‌کند. ستاره‌هایی که می‌بینیم همه گذشته‌اند؛ نوری هستند از سال‌ها، قرن‌ها و حتی هزاران سال پیش. همین نگاه ساده به آسمان یادمان می‌اندازد که زمان چیزی صلب، یک‌دست و آرام نیست. گاهی می‌ایستد، گاهی می‌دود، و گاهی چنان خم می‌شود که تصورش هم دشوار است. از همین‌جا رؤیای دیرینهٔ بشر زنده می‌شود: آیا می‌توان در زمان سفر کرد؟ برای رفتن به آینده، فیزیک جواب مثبتی دارد. نسبیت اینشتین نشان می‌دهد هرچه سریع‌تر حرکت کنیم، زمان برای ما کندتر می‌گذرد. اگر روزی انسان سوار فضاپیمایی شود که با سرعتی نزدیک به نور حرکت می‌کند، ممکن است تنها یک سال در عمرش بگذرد، اما هنگام بازگشت به زمین ببیند صدها سال گذشته و جهانی کاملاً تازه پیش رویش ایستاده است. این فقط یک خیال نیست؛ ساعت‌های اتمی و ذرات پرانرژی هر روز این حقیقت را ثابت می‌کنند. ما، چه بخواهیم چه نه، مسافران آرام زمان هستیم، اما شاید روزی بتوانیم سرعت این سفر را تغییر دهیم. اما گذشته، همیشه پیچیده‌تر و خطرناک‌تر بوده است. بازگشت به روزی که از دست داده‌ایم، نجات‌دادن کسی که دوستش داشتیم، یا جلوگیری از یک حادثهٔ تلخ، همه در ذهن انسان وسوسه‌ای قدرتمند دارند. فیزیک اینجا محتاط‌تر می‌شود، اما در را کاملاً نمی‌بندد. معادلات اینشتین اجازهٔ ساختارهایی را می‌دهند که زمان در آن‌ها خم می‌شود و مسیرش به دور خودش می‌چرخد. کرم‌چاله‌ها یکی از جذاب‌ترینِ این ایده‌ها هستند؛ تونل‌هایی در دل بافت فضا–زمان که دو نقطه را ــ چه در فاصله، چه در زمان ــ به هم متصل می‌کنند. اگر بتوان یکی از دهانه‌های این تونل را سریع‌تر از دیگری حرکت داد، زمان در ورودی و خروجی آن یکسان نخواهد بود و سفر به گذشته، دست‌کم از نظر ریاضی، اتفاق می‌افتد. موتورهای وارپ نیز چنین نویدی می‌دهند؛ نه با جابه‌جایی سفینه، بلکه با حرکت‌دادن خودِ فضا. اما مشکل بزرگی وجود دارد: همهٔ این سازه‌ها به نوعی انرژی نیاز دارند که در جهان ما به‌صورت پایدار یافت نشده است؛ انرژی منفی، ماده‌ای عجیب که فقط سایه‌هایی ضعیف از آن در آزمایش‌های کوانتومی دیده شده است. حتی اگر فرض کنیم روزی بتوانیم چنین انرژی‌ای بسازیم، مشکل دیگری سر راه است: پارادوکس‌ها. اگر مسافر زمان به گذشته برگردد و مانع تولد خود شود چه؟ فیزیکدانانی مانند نوویکُف می‌گویند طبیعت اجازهٔ این تناقض‌ها را نمی‌دهد؛ گذشته مانند رودخانه‌ای است که شکل خود را حفظ می‌کند و هر مسافر زمان فقط می‌تواند در مسیری قدم بگذارد که از پیش بخشی از تاریخ بوده است. برخی دیگر معتقدند جهان‌های موازی این گره را باز می‌کنند؛ هر تغییری که در گذشته انجام شود شاخهٔ تازه‌ای از واقعیت می‌سازد، بدون آن‌که جهان اصلی را برهم بزند. با همهٔ این‌ها، رؤیای سفر در زمان هنوز یک رؤیای ممنوعه نیست. شاید انسان امروز هنوز دور از توان مهندسی فضا–زمان و شناخت انرژی‌های عجیب باشد، اما تاریخ علم پر است از چیزهایی که زمانی ناممکن و خنده‌دار به نظر می‌رسیدند: پرواز، رادیو، شکافت هسته‌ای، رایانه. هیچ‌کس صد سال پیش باور نمی‌کرد دستگاه کوچکی در جیبمان بتواند تصویرمان را تا آن‌سوی جهان بفرستد. پس چه کسی می‌تواند با قطعیت بگوید که خم‌کردن زمان برای همیشه غیرممکن است؟ زمان، برخلاف آنچه به‌نظر می‌رسد، یک دیوار نیست. بیشتر شبیه رودخانه‌ای است که پیچ می‌خورد، می‌رقصد و مسیرهای پنهان دارد. اگر روزی انسان قوانین پنهانش را بفهمد، شاید بتواند نه‌فقط در آینده پرواز کند، بلکه گاهی هم به لحظه‌هایی برگردد که گمان می‌کرد برای همیشه از دست رفته‌اند. رؤیاها گاهی دیرتر به سراغ ما می‌رسند، اما راهِ رسیدن را هرگز گم نمی‌کنند